Nội dung chính
Trong bối cảnh các quốc gia đẩy mạnh chuyển đổi số trong giáo dục, tỷ lệ thất nghiệp trẻ vẫn tăng cao, đặt ra câu hỏi liệu đào tạo số có thực sự đáp ứng nhu cầu thị trường lao động hay không.
Tình trạng thất nghiệp trẻ trong thời kỳ chuyển đổi số
Ở nhiều quốc gia châu Á, dù đã triển khai các chương trình đào tạo số tại các trường đại học và trung tâm nghề, thanh niên tốt nghiệp vẫn gặp khó khăn trong việc tìm kiếm việc làm ổn định. Theo Cơ quan Thống kê Indonesia (BPS), tính đến tháng 8/2024, tỷ lệ thất nghiệp chung là 4,91%, trong đó sinh viên tốt nghiệp trung học nghề đạt 9,01% và sinh viên đại học 5,25%.
Nguy cơ “thừa thầy, thiếu thợ”
Chuyên gia giáo dục Ali Yasfu (Đại học Monash, Australia) chỉ ra rằng sinh viên ngành STEM dễ bị tổn thương khi kinh tế suy thoái vì thiếu kỹ năng chuyển đổi nghề nghiệp. Người có khả năng tự chủ, lập kế hoạch nghề nghiệp và chủ động tìm thực tập sẽ có lợi thế hơn trong môi trường việc làm biến động.
Nguyên nhân sâu xa của khoảng cách kỹ năng
1. Chương trình học quá lý thuyết, thiếu thực tiễn: Ở Indonesia, các chương trình đào tạo nghề và đại học tập trung vào STEM nhưng bỏ qua kỹ năng mềm và thực hành thực tế.
2. Thiếu khả năng tự định hướng: Sinh viên không được trang bị kỹ năng lập kế hoạch, tìm kiếm cơ hội thực tập và học hỏi từ sai lầm.
3. Khoảng trống giữa trường học và doanh nghiệp: Nhiều quốc gia chưa xây dựng cơ chế kết nối chặt chẽ, khiến chương trình đào tạo không phản ánh kịp thời nhu cầu thị trường.
Thực trạng tại Trung Quốc
Tháng 8/2024, tỷ lệ thất nghiệp nhóm tuổi 16‑24 (không tính sinh viên) lên 18,9%, mức cao nhất kể từ khi Bắc Kinh thay đổi cách tính chỉ số năm 2023. Số sinh viên tốt nghiệp đại học đạt kỷ lục 12,2 triệu người, trong khi nhiều người chọn học cao học hoặc chuyển sang các công việc không liên quan như shipper.
Rủi ro cho thanh niên theo OECD và ILO
Theo OECD, nhiều quốc gia đang xây dựng hệ sinh thái giáo dục số, nhưng ILO cảnh báo tỷ lệ lao động trẻ có việc làm ổn định vẫn thấp. Nguyên nhân chính là chênh lệch giữa kỹ năng được đào tạo và nhu cầu thực tế của doanh nghiệp.
Mô hình đào tạo kép và học tập suốt đời: Bài học quốc tế
Đức: Hệ thống đào tạo kép (dual system) kết hợp học tại trường nghề và thực tập tại doanh nghiệp, giúp giảm tỷ lệ thất nghiệp cho thanh niên.
Singapore: Chương trình SkillsFuture cung cấp quỹ hỗ trợ đào tạo suốt đời, khuyến khích học lại và nhận chứng chỉ ngắn hạn (micro‑credentials), nâng cao khả năng thích ứng với nhu cầu ngành.
Thụy Sĩ và Hà Lan: Chính sách giảm thuế và trợ cấp cho doanh nghiệp tiếp nhận thực tập sinh, tạo môi trường thực hành thực tế cho sinh viên.
Đề xuất chiến lược cho Việt Nam
- Tăng cường liên kết trường‑doanh nghiệp: Khuyến khích doanh nghiệp tiếp nhận thực tập sinh bằng ưu đãi thuế và hỗ trợ tài chính.
- Xây dựng hệ thống dữ liệu thị trường lao động: Cập nhật kịp thời nhu cầu kỹ năng, điều chỉnh chương trình giảng dạy.
- Phát triển mô hình học tập suốt đời: Hỗ trợ tài chính cho người lao động trung niên nâng cao kỹ năng qua các khóa micro‑credential.
- Đưa kỹ năng mềm và tư duy phản biện vào chương trình giảng dạy: Đảm bảo sinh viên không chỉ biết công nghệ mà còn biết cách áp dụng trong thực tiễn.
Như OECD nhấn mạnh, “trong kỷ nguyên số, mục tiêu cuối cùng của giáo dục không chỉ là dạy công nghệ mà là dạy cách sống và làm việc bằng công nghệ”. Để thực hiện điều này, các nhà giáo dục, doanh nghiệp và nhà hoạch định chính sách cần hợp tác chặt chẽ, tạo ra môi trường học tập gắn liền với thực tiễn công việc.
Phạm Khánh (TH)
