Đề án một triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp đã chỉ ra cơ giới hoá là trụ cột, nhưng trên thực tiễn còn nhiều rào cản. Bài viết dưới đây phân tích chi tiết những lợi ích thực tế, các điểm nghẽn công nghệ, tài chính và hạ tầng, đồng thời đề xuất giải pháp để đạt mục tiêu giảm phát thải và nâng cao giá trị hạt gạo ĐBSCL.

Thực trạng cơ giới hoá tại HTX Hưng Lợi (ĐBSCL)

HTX Nông nghiệp Hưng Lợi, xã Đại Ngãi, TP.Cần Thơ, đang khai thác 603 ha đất canh tác, trong đó 50 ha tham gia Đề án 1 triệu ha lúa. Theo ông Võ Văn Thạnh, Phó giám đốc HTX, hiện chỉ sở hữu một máy thu gom rơm tự hành được tài trợ 100% từ Đức, các thiết bị khác (máy xới, máy gặt đập liên hợp, drone phun thuốc) phần lớn được thuê hoặc do nông dân tự đầu tư.

Các thiết bị hiện có và hạn chế

Nhờ dịch vụ thuê mướn, các công đoạn làm đất, phun thuốc và thu hoạch đã được thực hiện nhanh hơn, giảm đáng kể sức lao động thủ công. Tuy nhiên, HTX vẫn thiếu máy cuộn rơm và máy lấy rơm tự hành để thu gom phụ phẩm trong mùa nước nổi – một yếu tố quan trọng để duy trì phát thải thấp.

Chi phí đầu tư và nhu cầu hỗ trợ tài chính

Giá trung bình một máy thu gom rơm rạ tự hành khoảng 350 triệu đồng, vượt khả năng tự đầu tư của HTX. Vì vậy, HTX đã kiến nghị nhà nước cung cấp vốn đầu tư và các gói tín dụng ưu đãi, nhằm mở rộng quy mô cơ giới hoá và đáp ứng tiêu chuẩn phát thải thấp.

Công nghệ then chốt và các rào cản còn tồn tại

Khoa học công nghệ là trung tâm của quá trình cơ giới hoá. Để giảm phát thải, cần ưu tiên sử dụng máy sạ cụm và sạ hàng thay cho sạ lan, kết hợp bón phân vùi để đưa dinh dưỡng sâu xuống đất, hạn chế thất thoát.

Điều quan trọng khác là công nghệ san phẳng mặt ruộng bằng tia laser, giúp quản lý nước chính xác và hỗ trợ thiết bị tự động vận hành. Trong xử lý phụ phẩm, việc cơ giới hoá thu gom rơm rạ (máy cuốn, máy băm) và chuyển sang chế phẩm sinh học thay vì đốt rơm là giải pháp bền vững.

Hạ tầng, giao thông nội đồng và hệ thống thủy lợi

Theo bà Nguyễn Thị Giang, Phó giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường TP.Cần Thơ, để máy móc phát huy tối đa cần có cánh đồng lớn, đồng thời nâng cấp giao thông nội đồng đủ tải trọng cho máy gặt, kéo và drone. Hệ thống thủy lợi cần được hoàn thiện, lắp đặt trạm bơm có cảm biến mực nước để thực hiện tưới AWD (điều chỉnh nước tự động) chính xác.

Mô hình HTX mới và vai trò trong chuỗi giá trị

HTX kiểu mới đóng vai trò trung tâm sở hữu thiết bị, cung cấp dịch vụ cơ giới hoá cho xã viên, tối ưu công suất và giảm gánh nặng đầu tư cho từng hộ. Đồng thời, cần triển khai các gói tín dụng ưu đãi để HTX và doanh nghiệp có điều kiện đầu tư đồng bộ các thiết bị giảm phát thải.

Liên kết chặt chẽ giữa nông dân, HTX và doanh nghiệp bao tiêu là chìa khóa để gắn sản xuất xanh với giá bán, tín chỉ carbon và thị trường tiêu thụ ổn định. Về nhân lực, cần đào tạo đội ngũ nông dân công nghệ có khả năng vận hành drone, máy tự hành và đọc dữ liệu quan trắc. Đồng thời, xây dựng hệ thống MRV (đo lường, báo cáo, xác minh) để mỗi hạt gạo có “hộ chiếu xanh”.

Định hướng chính sách và khuyến nghị

Mặc dù có sự hỗ trợ của Chính phủ, Ngân hàng Thế giới và trình độ canh tác tương đối cao, cơ giới hoá vẫn gặp rào cản về vốn, hạ tầng, nhân lực và thói quen sản xuất. Để vượt qua, cần đồng bộ:

• Chính sách tài chính: gói vay ưu đãi, quỹ hỗ trợ mua máy móc giảm phát thải.
• Hạ tầng: cải thiện đường nội đồng, nâng cấp trạm bơm, lắp đặt cảm biến nước.
• Đào tạo: chương trình học nghề công nghệ nông nghiệp, chứng chỉ vận hành drone.
• Chuỗi giá trị: phát triển mô hình HTX đa chức năng, liên kết doanh nghiệp bao tiêu và thị trường carbon.

Nếu không tháo gỡ đồng bộ các rào cản trên, mục tiêu giảm phát thải và nâng cao giá trị hạt gạo ĐBSCL sẽ khó đạt được như kỳ vọng. Việc đồng bộ khoa học công nghệ, hạ tầng, tổ chức sản xuất và chính sách tài chính là yếu tố quyết định để ĐBSCL khẳng định vị thế trên thị trường quốc tế.

Văn Kim Khanh